– टिळकांनी घरातील गणपतीला सार्वजनिक केले; नागपुरात न्यायालयाच्या परिसरात गणरायाच्या उत्सवाचा अनोखा संगम
The Exposer
नागपूर : लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक यांनी घराघरातील गणेशोत्सवाला सार्वजनिक स्वरूप देत गणरायाला समाजाच्या मध्यवर्ती प्रवाहात आणले. त्याच सार्वजनिक गणेशोत्सवाला नागपुरात यंदा एक वेगळेच रूप पाहायला मिळत आहे. ज्या न्यायालयाला न्यायाचे मंदिर म्हटले जाते, त्याच न्यायालयाच्या परिसरात गणपती बाप्पा विराजमान झाले असून, कायद्याचे तज्ज्ञ असलेल्या वकिलांच्या आरतीने न्यायालय परिसर भक्तिमय झाला आहे.
न्यायालयाच्या इमारतीत गणपतीची स्थापना करण्यात आली असून, सकाळ-संध्याकाळ पूजा-अर्चना आणि आरती केली जात आहे. कायद्याच्या कलमांवर युक्तिवाद करणारे वकील गणरायाच्या आरतीसाठी एकत्र येत असल्याचे चित्र यंदाच्या गणेशोत्सवाचे विशेष आकर्षण ठरले आहे.
न्यायालय हे केवळ एक शासकीय कार्यालय नसून संविधान आणि कायद्याच्या चौकटीत प्रत्येक नागरिकाला न्याय मिळवून देणारे महत्त्वाचे संस्थान आहे. धर्म, जात, पंथ किंवा आर्थिक स्थितीचा भेद न करता न्यायव्यवस्था संविधानाच्या मूल्यांनुसार कार्य करते. त्यामुळे अशा न्यायालयीन परिसरात गणरायाचे आगमन हा श्रद्धा आणि सामाजिक परंपरेचा आगळावेगळा संगम ठरत आहे.
न्यायदेवतेच्या डोळ्यांवर बांधलेली पट्टी ही निष्पक्ष न्यायाचे प्रतीक मानली जाते. मात्र, त्याच न्यायव्यवस्थेचे बारकावे जाणणारी आणि कायद्याची जाण असलेली वकील मंडळी गणरायाच्या चरणी नतमस्तक होत ‘गणपती बाप्पा मोरया’चा जयघोष करीत आहेत. त्यामुळे न्यायालय परिसरातील नेहमीचे गंभीर आणि शिस्तबद्ध वातावरण गणेशोत्सवाच्या निमित्ताने भक्तिमय झाले आहे.
लोकमान्य टिळकांच्या सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या संकल्पनेतून सामाजिक एकोपा, सार्वजनिक सहभाग आणि सामूहिक उत्सवाची परंपरा रुजली. आज त्याच परंपरेचा एक वेगळा अध्याय नागपूरच्या न्यायालय परिसरात पाहायला मिळत आहे.
कायद्याच्या चौकटीत न्यायाचा शोध घेणारे वकील आणि श्रद्धेने गणरायाची आराधना करणारे भक्त—या दोन्ही भूमिका एकाच ठिकाणी दिसत असल्याने नागपुरातील हा गणेशोत्सव विशेष चर्चेचा विषय ठरला आहे.
कायद्याच्या कलमांसोबत बाप्पाचा गजर!
न्यायालयात दिवसभर कायद्याच्या कलमांवर चर्चा, युक्तिवाद आणि न्यायप्रक्रिया सुरू असते. यंदा त्याच परिसरात गणेशोत्सवामुळे ‘कायद्याच्या कलमांसोबत बाप्पाचा गजर’ असे आगळे चित्र पाहायला मिळत आहे. श्रद्धा, परंपरा आणि न्यायव्यवस्थेच्या वातावरणाचा हा अनोखा संगम नागपूरकरांचे लक्ष वेधून घेत आहे.
लोकमान्य टिळकांचा राष्ट्रजागरणाचा प्रवास
भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसमधील प्रमुख नेते म्हणून ओळख निर्माण करणारे लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक यांनी राजकीय संघर्षासोबतच सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या माध्यमातून जनजागृती आणि सामाजिक संघटनालाही नवे स्वरूप दिले.
१८९० मध्ये काँग्रेसमध्ये सहभागी झाल्यानंतर टिळक पुढे काँग्रेसमधील जहाल गटाचे प्रमुख नेते बनले. स्वराज्य, राष्ट्रीय जागृती आणि जनतेचे संघटन हे त्यांच्या राजकीय कार्याचे प्रमुख आधार होते. याच व्यापक जनजागृतीच्या प्रयत्नांना सामाजिक व्यासपीठ मिळावे, या उद्देशाने १८९३ मध्ये त्यांनी गणेशोत्सवाला सार्वजनिक स्वरूप दिले.
सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या माध्यमातून नागरिकांना एकत्र आणत देशभक्तीपर व्याख्याने, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि सामाजिक प्रबोधन यांना चालना मिळाली. त्यामुळे धार्मिक उत्सवाला सामाजिक आणि राष्ट्रीय जागृतीचे सार्वजनिक व्यासपीठ मिळाले. १ ऑगस्ट १९२० रोजी टिळकांचे निधन झाले, मात्र सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या माध्यमातून त्यांनी निर्माण केलेली जनसंघटन आणि जनजागृतीची परंपरा पुढेही कायम राहिली.
Author: संतोष तायडे
संपादक
