– अर्ज स्वीकारला, स्वाक्षरी-तारीखही घेतली; मात्र पोहच देणारा अधिकारी कोणत्या पदावर?
– शहरातील काही पोलिस ठाण्यांसह डीसीपी परिमंडळ कार्यालयांतील पद्धतीवर प्रश्नचिन्ह
The Exposer
नागपूर : पोलिस ठाणे अथवा पोलिस कार्यालयात नागरिकाने दिलेल्या अर्जाची पोहच हा पुढील पाठपुराव्यासाठी महत्त्वाचा दस्तऐवज असतो. अर्ज कोणत्या कार्यालयात, कोणत्या दिवशी आणि कोणत्या जबाबदार व्यक्तीने स्वीकारला, याची स्पष्ट नोंद असल्यास भविष्यातील कार्यवाहीत पारदर्शकता राहते. मात्र, शहरातील काही पोलिस ठाण्यांसह काही पोलिस उपायुक्त (डीसीपी) परिमंडळ कार्यालयांमध्ये अर्जाची पोहच देताना केवळ राजमुद्रेचा गोल शिक्का मारून त्यावर स्वाक्षरी व तारीख नोंदवली जात असल्याचे दिसून येत आहे. त्यात स्वाक्षरी करणाऱ्या अधिकारी-कर्मचाऱ्याचे नाव आणि पदाचा उल्लेख स्पष्टपणे नसल्याने पोहच देणारा नेमका कोणत्या हुद्द्यावर कार्यरत आहे, हा प्रश्न उपस्थित झाला आहे.
शिक्का अधिकृत; पण स्वाक्षरी करणारा अधिकारी कोण?
राजमुद्रा अर्थात भारताच्या राज्यचिन्हाचा वापर हा सर्वसाधारण कार्यालयीन शिक्क्याप्रमाणे करण्याची बाब नाही. राज्यचिन्हाच्या वापराबाबत केंद्र सरकारने State Emblem of India (Prohibition of Improper Use) Act, 2005 आणि State Emblem of India (Regulation of Use) Rules, 2007 लागू केले आहेत. त्यामुळे एखाद्या पोहचीवर राजमुद्रेचा शिक्का वापरला जात असेल, तर तो अधिकृतरीत्या मंजूर केलेला शिक्का आहे का, त्याचा वापर करण्याचा अधिकार कोणाला आहे आणि तो कोणत्या प्रकारच्या दस्तऐवजासाठी वापरला जाऊ शकतो, याची स्पष्टता असणे आवश्यक आहे.
अर्जदाराच्या प्रतीवर राजमुद्रेचा शिक्का, स्वाक्षरी आणि तारीख असली; मात्र स्वाक्षरी करणाऱ्या व्यक्तीचे नाव अथवा पद/हुद्दा नमूद नसेल, तर काही दिवसांनी त्या पोहचीकडे पाहिल्यावर अर्ज स्वीकारणारी व्यक्ती नेमकी कोण होती, हे निश्चित करणे कठीण होऊ शकते. संबंधित व्यक्ती पोलीस शिपाई, नाईक, हवालदार, अधिकारी किंवा अन्य कर्मचारी होती, हे स्पष्ट होत नसेल तर भविष्यात जबाबदारी निश्चित करण्याचा प्रश्न निर्माण होऊ शकतो.
राजमुद्रा कार्यालयाची ओळख सांगते; अधिकारी कोण?
येथे मुद्दा राजमुद्रेवर स्वाक्षरी करणे आपोआप नियमबाह्य आहे, असा निष्कर्ष काढण्याचा नाही. प्रश्न आहे तो राजमुद्रेच्या वापराची अधिकृतता आणि पोहच देणाऱ्या व्यक्तीची ओळख यांचा. अर्जाची पोहच देताना कार्यालयाची अधिकृतता दर्शविणाऱ्या शिक्क्यासोबत संबंधित अधिकारी-कर्मचाऱ्याचे नाव, पद, दिनांक, स्वाक्षरी आणि आवश्यक असल्यास आवक क्रमांक नमूद करण्याची पद्धत आहे का, हे पोलिस विभागाने स्पष्ट करणे गरजेचे झाले आहे. कारण केवळ राजमुद्रेचा शिक्का असल्याने कार्यालयाची ओळख पटते; मात्र पोहच स्वीकारणाऱ्या व्यक्तीची जबाबदारी त्यातून स्पष्ट होईलच असे नाही.
पोलिस ठाण्यांबरोबर डीसीपी कार्यालयांतही तीच पद्धत?
विशेष म्हणजे, हा प्रश्न काही पोलिस ठाण्यांपुरता मर्यादित नसून शहरातील काही परिमंडळांच्या पोलिस उपायुक्त कार्यालयांमध्येही अर्जाच्या पोहचीबाबत अशीच पद्धत वापरली जात असल्याचे दिसून येते. त्यामुळे पोलिस आयुक्तालयाच्या विविध स्तरांवर अर्ज स्वीकारण्याची आणि पोहच देण्याची एकसमान कार्यपद्धती आहे का, असा प्रश्न उपस्थित होत आहे.
महाराष्ट्र पोलिसांच्या अधिकृत संकेतस्थळावर राजचिन्हाच्या योग्य वापराबाबत स्वतंत्र परिपत्रकही प्रसिद्ध करण्यात आले आहे. त्यामुळे पोलिस कार्यालयांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या राजमुद्रेच्या शिक्क्यांची पद्धत संबंधित शासकीय निर्देशांशी सुसंगत आहे का, याची पडताळणी होणे आवश्यक आहे.
पोलिस आयुक्तालयाने नियम स्पष्ट करावेत
अर्जाची पोहच देण्यासाठी राजमुद्रेचा शिक्का वापरण्याची अधिकृत परवानगी आहे का? तसेच पोहच देणाऱ्या अधिकारी-कर्मचाऱ्याचे नाव आणि पद नमूद करणे आवश्यक आहे का? या प्रश्नांची उत्तरे पोलिस आयुक्तालयाने संबंधित नियम, परिपत्रक किंवा कार्यालयीन आदेशाच्या आधारे स्पष्ट करणे गरजेचे आहे.
नागरिकाच्या दृष्टीने पोहच म्हणजे केवळ शिक्का नव्हे, तर त्याने दिलेला अर्ज कोणत्या कार्यालयाने, कोणत्या दिवशी आणि कोणत्या जबाबदार व्यक्तीने स्वीकारला, याचा भविष्यात उपयोगी पडणारा पुरावा आहे.
राजमुद्रा कार्यालयाची अधिकृतता दर्शवते; मात्र त्या दिवशी अर्ज स्वीकारणारा अधिकारी कोण होता, त्याचे पद काय होते आणि त्याने कोणत्या अधिकाराने पोहच दिली, हेही नागरिकाला स्पष्टपणे समजणे आवश्यक नाही का? असा प्रश्न यानिमित्ताने उपस्थित झाला आहे.
Author: संतोष तायडे
संपादक
